Алтай кӱнтизӱ

Рувики сайттаҥ

Алтай кӱнтизе (орус. Алтайский календарь) — ӧй кемјиир јаҥжыккан кӱнтизӱ система, алтайлар тӱзаланып турган, тӧс кӱнтизӱ стстемага кирет.

Тӧзӧлгӧзине онэкијылдык тындулардыҥ циклы, айларла кӱнтизӱ. Кӱнтизӱ системада астрономиялык шиҥжӱлер калыктыҥ мифологиялык кӧрӱми ле ээлем-культуралык аҥылузы кӧрӱнет.

Алтай кӱнтизӱ

Алтайлардыҥ јаҥжыккан культуразында кӱнтизӱ, бодоштырза, II чакта б. э. озо — I чакта б. э. хунндардаҥ кӧрӱжип тургускан (заимствованный), кӱнтизӱн алтайлар эмдиги ӧйгӧ јетире тудунып јат. Мында орчылаҥныҥ циклдары ла кижиниҥ јӱрӱминиҥ толкулары (ритмы) колбуда, бу айалга алтай калыктыҥ этникалык идентичности ле культуралык энчилиги болгонын керелейт.

Тӱӱкилик јетирӱ

Алтай кӱнтизӱниҥ бӧлӱктери керегинде баштап ла бичилгени Кӱл-Тегин полководецке кереес сӧстӧ бичилген, VIII чактыҥ баштапкы јарымында Терехин сууныҥ јарадында тудулган кереесте, мында јылдардыҥ аттары бичилген улу (дракон), јылан, йулан (орус. змеи) ла бар (орус. тигр)[1].

Алтайлар Арасей империяга кирген ӧйдӧ кӱнтизӱ система јайзаҥдардыҥ окылу бичишкенинде бар, олор Ӧскӧ ороондордыҥ коллегиязы ла Сибирдиҥ јуучыл администрациязыла колбу тудуп бичишкен (Коллегией иностранных дел и российской военной администрацией Сибири)[1].

Алтайлардыҥ јаҥжыккан кӱнтизӱзин шиҥдеген јарлу билимчилер: И. Г. Георги, Г. И. Спасский, М. А. Невский, В. И. Вербицкий, В. В. Радлов, Г. Н. Потанин ле о.ӧ. билимчилер. Кӱнтизӱниҥ мифологиялык тӧзӧлгӧзи Е. Е. Ямаева шиҥдеген, кӱнтизӱниҥ космогониялык мифтерле колбузын[1].

Кӱнтизӱ системаныҥ бӱдӱми

Тындуларлу онэкијылдык цикл

Кӱнтизӱниҥ тӧзи онэкијылдык цикл, мында кажы ла јыл тындуныҥ эмезе теҥериде объекттиҥадыла адалат[1]:

Алтай кӱнтизӱ, 20 чак
  • Чычкан jыл ({lang-ru|год мыши}});
  • Уй/ийнек jыл (орус. год коровы);
  • Бар jыл (орус. год тигра, барса);
  • Койон jыл (орус. год зайца);
  • Улуу jыл (орус. год дракона);
  • Jылан jыл (орус. год змеи);
  • Ат jыл (орус. год лошади);
  • Кой jыл (орус. год овцы);
  • Мечин jыл (орус. год созвездия Плеяды);
  • Такаа jыл (орус. год курицы);
  • Ийт jыл (орус. год собаки);
  • Какай jыл (орус. год кабана).

Јымжак ла једимдӱ јакшы јылдар

Алтайлап јылдар ӱч категорияга бӧлӱнет, ар-бӱткен ле кижиге јетирген салтары аайынча:

А. В. Анохинниҥ адыла адалган эл музей. Алты ӱйелӱ айыл ла алтай кӱнтизӱ

Јымжак јылдар:

  • Чычкан jыл — тӱжӱмдӱ јыл, јылу сезондор;
  • Койон jыл — кузук, јиилектер јакшы бӱдер, мал-аш кӧптӧӧр;
  • Ат jыл — кижи ле малга јакшы јыл;
  • Кой jыл — мал кӧптӧӧр, узун јай болор.

Кату, чыгымду јылдар :

  • Уй/ийнек jыл — соок ло узун јыл;
  • Улуу jыл — ар-бӱткенниҥ кату айалгалары болор јылдардыҥ бирӱзи;
  • Jылан jыл — затяжные холода;
  • Мечин jыл — «сооктыҥ ээзи», кату јылдардыҥ бирӱзи;
  • Ийт jыл — соок јыл, чагылыштар болот.

Кем јок јылдар:

  • Бар jыл — солынчак, терезиниҥ чоокыр ӧҥиндий;
  • Такаа jыл — айалгазы кем јок, курч сурактар бӱдӱрерге јакшы јыл;
  • Какай јыл — ар-бӱткенниҥ аайы орто, је кенейте солынталарлу.

Айлардыҥ айкӱндик системазы

Јылдыҥ кӱнтизӱзи он эки айлык айдаҥ турат, кажызында ла 30 кӱн. Для синхронизации с сКӱндик јылла теҥдештирерге, улай ла он ӱчинчи ай кожылат — кириш ай.

Айлардыҥ аттары ла олордыҥ темдектери:

Јаскы айлар:

  • Тулаан ай (март) — јылу ай, јылдыҥ бажы, ар-бӱткен ойгонот;
  • Кандык ай (апрель) — кандыктыҥ айы, чоокыр эмес эреҥис ай деп адалат (орус. «пестрым» или «сомнительным»).

Јайгы айлар:

Алтай Республикада А. В. Анохинниҥ адыла адалган эл музей. Алтай 12-јылдык кӱнтизӱ тындулар циклдӱ
  • Кӱӱк ай (май) — кӱӱктиҥ айы, теҥери ойгонот;
  • Кичӱ ичӱ ай (июнь) — тыҥ изӱ јок, кичӱ изӱ ай;
  • Jаан изӱ ай (июль) — јаан изӱ ай;
  • Jайгы куран ай (август) — иркек эликтиҥ айы, куранныҥ айы.

Кӱски айлар:

  • Сыгын ай (сентябрь) — марал/эликтиҥ айы;
  • Ӱлӱрген ай (октябрь) — јаан салкынныҥ айы.

Кышкы айлар:

  • Кӱчӱрген ай (ноябрь) — тыҥ эмес салкынныҥ айы;
  • Јаҥар ай, Кышкы куран ай (декабрь) — кышкы эликтиҥ айы;
  • Чаган ай (январь) — ак ай;
  • Кочкор ай (февраль) — кырдыҥ кучазыныҥ айы.

Айдыҥ фазалары ла учуры

Айдыҥ фазалары

«Ай» деп сӧс алтай тилде теҥериде Ай «луна» ла кӱнтизӱде айды «месяц» темдектейт. Алтай культурада Ай керегинде кӧрӱм тӧс јерде туруп, калыктыҥ јӱрӱмине бастыра јанынаҥ камаанын јетирет. Айдыҥ циклдары ээлемде иштер ле социал јӱрӱмде керектерди башкарат:

  • Јаҥы ай — айды-кӱнди, отты сӱтле кӱндӱлеери, азыраары;
  • Јемтик ай — социализационный керектер ле кудайлык чӱм-јаҥдар ӧткӱрбес;
  • Айдыҥ аразы — кара неме кӱч алынат.

Кӱнтизӱле тудуш чӱм-јаҥдар

Чага Байрам

Јаҥжыккан чӱм-јаҥду тӧрт байрам:

  • Чага байрам — орус. белый праздник (новый год);
  • Jылгаяк — орус. праздник катания;
  • Jажыл бӱр — орус. праздник зеленой листвы;
  • Сары бӱр — орус. праздник желтой листвы;

Байрамдар сезондор ортодо циклдарла тудуш, кижи ар-бӱткенле тудуш болгоныныҥ кереези.

Билим шиҥжӱлер

«Алтайлар» деп бичиктиҥ кадары, 2014

Баштапкы шиҥжӱлер

Алтай кӱнтизӱни шиҥдеген атту-чуулу шиҥжӱчилер: А.В. Анохин (1869–1931) — этнограф ла композитор, кӧп материалдар јууган А.Г. Данилин ле Л.Э. Каруновская — ленинградтыҥ этнографтары, олор 1927—1929 јылдарда баштапкы катап алтай кӱнтизӱни лаптап шиҥдеген[2]

Эмдиги ӧйдиҥ шиҥжӱлери

Эмдиги ӧйдиҥ шиҥжӱ иштери ӧмӧлик бичиген монографияда «Алтайцы: Этническая история. Традиционная культура. Современное развитие» (Горно-Алтайск, 2014), ондо кӱнтизӱге учурлалган башка бажалык бар[3].

Эмдиги ӧйдӧ айалга

Јаҥжыккан алтай кӱнтизӱ эмдиге јетире бар, алтайлар григориан кӱнтизӱле кожо тузаланат. Кӱнтизӱ, оныла колбулу кӧрӱмдер архаикалык, кӧп сабада мифологиялык тӧзӧлгӧлӱ.

А.В. Анохинниҥ адыла адалган эл музейде кӧрӱде эҥ ле јаан јаан јаҥжыккан алтай кӱнтизӱ диаметры 5 метр, агаштаҥ кезип-јонып эткен техника, потолокто идип салган алтай айылдыҥ ӱстинде[4].

Культуралык учуры

Алтай кӱнтизӱ калыктыҥ культуразында јаан учурлу, јаҥыс ээлемдик иштер ол аайынча ӧткӱрилер эмес, онойдо ок:

  • Чӱм јаҥдар ла церемониялар ӧткӱрери
  • Јӱрӱмде јаан учурлу керектерди пландаары
  • Космогонический кӧрӱмдер
  • Кижиниҥ јажыныҥ темдектерин кӧргӱзер

Алтай культурада, кижи бойыныҥ јажына јетсе, онэкијылдык тоодо байлу аҥныҥ кылыктарын алынат.

Ајарулар

  1. ↑ 1 2 3 4 Календарь алтайцев / историко-архивный путеводитель (орус.). Дата обращения: јаан изӱ айдыҥ 19 кӱни, 2025.
  2. ↑ Календари – драгоценное наследие. altaicholmon.ru. Дата обращения: јаан изӱ айдыҥ 16 кӱни, 2025.
  3. ↑ Алтайцы: Этническая история. Традиционная культура. Современное развитие. — Горно-Алтайск : НИИ алтаистики им. С.С. Суразакова, 2014. — P. 288-300.
  4. ↑ Традиционный алтайский календарь. big-altay.ru. Дата обращения: јаан изӱ айдыҥ 16 кӱни, 2025.

Литература

  • Алтайцы: Этническая история. Традиционная культура. Современное развитие. – Горно-Алтайск, 2014. – С. 288-300.
  • Календарь 12-летнего цикла у алтайцев // Проблемы изучения древней и средневековой истории Горного Алтая. Горно-Алтайск, 1990. С. 243-256;
  • О культе гор на Алтае // Шаманизм и иные ранние религиозные верования и практики. М., 1995. С. 173-179;
  • Современное состояние этнического самосознания алтайцев (1987-1997 гг.) // «Кан Алтай». Горно-Алтайск, 1997. С. 7-10;
  • Традиционный календарь алтайцев в контексте понятий Время и Судьба // Актуальные вопросы истории и культуры Саяно-Алтая. Горно-Алтайск, 1998. Вып. 2. С. 73-82;
  • Екеев Н.В. Алтайцы: Этническая история. Традиционная культура. Современное развитие. — Горно-Алтайск: НИИ алтаистики им. С.С. Суразакова, 2014. — С. 288-300.
  • Каруновская Л.Э. Календарь алтайцев. — 1929.
  • Анохин А.В. Материалы по шаманству у алтайцев. — 1924.
  • Бурыкин А.А. Календарный 12-летний животный цикл в фольклоре калмыков и других народов Азии. — 2020. — Т. 12, № 4. — С. 679-691.

Тайантылар

Алган јери - "https://alt.ruwiki.ru/w/index.php?title=Алтай_кӱнтизӱ&oldid=575649"